ΙΣΤΟΡΙΑ - ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ

Τα δέντρα στην ιστορία και τη λαογραφία του Λιτοχώρου

Με αφορμή την κοπή του δέντρου στον Άγιο Γεώργιο ο Σωτήρης Μασταγκάς γράφει για τα δέντρα του Λιτοχώρου

Φωτογραφία από τον αύλειο χώρο του Αγίου Γεωργίου στο Λιτόχωρο
Προσωπική συλλογή Σ. Μασταγκα

Για το Λιτόχωρο και τους κατοίκους του τα δέντρα είναι μάρτυρες του χρόνου, μάρτυρες συλλογικής μνήμης. Όσα βρίσκονται σε πλατείες, εκκλησίες, ξωκλήσια, πάρκα, μπαΐρια, σχολεία, δρόμους, αυλές σπιτιών κ.α. είναι οι «ρίζες» τους, αλλά και οι ιστορίες των ανθρώπων που κινήθηκαν γύρω τους.

Αιωνόβια δέντρα, όπως οι βελανιδιές στο προαύλιο του Αγίου Γεωργίου, ασφαλώς έχουν τη σημασία τους, όχι μόνο για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, αλλά και ως πηγή πνευματικότητας.

Σε προπολεμικές ασπρόμαυρες φωτογραφίες – μιλάμε για τις δεκαετίες 1920, 1930 – αλλά και αργότερα το 1950, παρατηρούμε ένα καταπληκτικό Λιτόχωρο, μέσα στο «πράσινο» όπου από κανένα σπίτι δεν έλειπε ένα τουλάχιστον δέντρο. Τότε κυριαρχούσαν τα καραγάτσια, οι φτελιές, οι πλάτανοι και λιγότερο οι βελανιδιές. Στις αυλές των σπιτιών υπήρχαν καρυδιές, ροδιές και κερασιές. Σε πολλές περιπτώσεις τα δέντρα ξεπερνούσαν τις σκεπές των σπιτιών.

Αυτό το μοναδικό φυσικό περιβάλλον κατέστησε το Λιτόχωρο πόλο έλξης παραθεριστών τον 20ο αιώνα. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 ήλθε και στο Λιτόχωρο η λεγόμενη «ανάπλαση», δηλαδή τα κτήρια έπαυσαν να είναι πετρόκτιστα, άρχισε η τσιμεντοποίηση, ο θεσμός της αντιπαροχής, η σχεδόν άναρχη δόμηση. Σταδιακά τα δέντρα άρχισαν να κόβονται και να μην αναπληρώνονται. Αυτό που βλέπουμε σήμερα.

Λιτόχωρο
Προσωπική Συλλογή Σ. Μασταγκα

Ως δέντρα με θετικό πρόσημο, που έχουν μέχρι σήμερα χαραχτεί στην κοινωνική ζωή και αντέχουν στην ιστορία, μπορούμε να καταγράψουμε τα εξής:

  • Ο Πλάτανος στο Χοροστάσι, στη σκιά του οποίου το 1770 ο Κοσμάς ο Αιτωλός μίλησε στους Λιτοχωρίτες
  • Το πουρνάρι του Αγίου Νικολάου
  • Ο Πλάτανος του Αγίου Δημητρίου και της Αστικής Σχολής (Α’ Δημοτικό Σχολείο)
  • Οι βελανιδιές στον Άγιο Γεώργιο, που απεικονίζεται στη φωτογραφία του 1912 κατά τη δοξολογία για την απελευθέρωση του Λιτοχώρου.
  • Ο Πλάτανος στην Πλάκα με την τεράστια «κουφάλα», το κοίλωμα, και δίπλα του το περίφημο πηγάδι με το παγωμένο πόσιμο νερό. (Δεν υπάρχουν σήμερα, στις αρχές της δεκαετίας του 1970 αφανίστηκαν). Εκεί μπροστά τους στις 15 Φεβρουαρίου 1878 αποβιβάστηκαν οι επαναστάτες.
  • Ο Πλάτανος στον προαύλιο χώρο του Μετοχίου (Σκάλας) του Αγίου Διονυσίου, που κατά την παράδοση φύτεψε ο Άγιος.
  • Τα δέντρα στο άλσος των Αγίων Αποστόλων έχουν τη σημασία τους, ειδικά την περίοδο 1916-17, του εθνικού διχασμού, με τον Γρηγόριο Γκούρβα, τους Γάλλους κλπ. Υπάρχει μια στήλη εκεί, μαρμάρινη.

Το θέμα είναι εξιδεικευμένο αρκετά και στα γραπτά των λιτοχωρινών συγγραφέων θα βρούμε νύξεις για δέντρα που είχαν κάποιο ξεχωριστό ρόλο. Όπως στα γραπτά των Τσακούμη, Αδαμόπουλου, Λασπόπουλου, Κοψαχείλη, Κάκαλου, Ντάβανου, Κουκουτάτσιου, Τσίρου, Μασταγκα κ.α. Όπως και στα αρχεία των εφημερίδων «ΚΙΝΗΣΗ» και «ΔΗΜΟΤΗΣ». Σίγουρα χρειάζεται ενδελεχής έρευνα και…. διάβασμα.

Επί τουρκοκρατίας και στα νεότερα χρόνια μερικά δέντρα ή συστάδες δέντρων έγιναν χαρακτηριστικό σημείο αναφοράς στο Λιτόχωρο και τον χώρο του, έγιναν τοπόσημα, και κατόπιν τοπωνύμια που έφτασαν μέχρι και τις μέρες μας. Π.χ. Απιδιά, Αχλαδιά, Γκορτσιά, Ζωγράφου Πλάτανος, Καλόγηρος, Φτελιά, Καραγάτσι, Καρυότοπος, Δαμασκηνιά, Κατράνα Φτελιά, Κέδρος, Κουμαριές, Κυπαρισσά, Λάκκος Οξυάς, Λεύκη, Μήνου Καραγάτσι, Μήνου Φτελιά, Παπά Χρύσανθου Πλάτανος, Πλατάνο, Πουρναρούλι, Τσίγγον Δένδρο. Τα τοπωνύμια αυτά έχουν μικροϊστορία τους.

Τα καραγάτσια ή φτελιές είναι δέντρα που φτάνουν σε ύψος τα 30 μέτρα. Σε φωτογραφίες που έχουν παρθεί από τον Προφήτη Ηλία ή την Αγία Παρασκευή, ξεχωρίζουν χαρακτηριστικά μέσα στον οικιστικό ιστό του Λιτοχώρου. Μέχρι αι τη δεκαετία του 1960, που η ατμόσφαιρα και το φυσικό περιβάλλον ήταν ανέγγιχτα, στο Λιτόχωρο ερχόταν και φώλιαζαν πελαργοί. Που; Στα καραγάτσια, στις κορυφές τους έχτιζαν τις φωλιές τους. Έφταναν στο Λιτόχωρο τον Μάρτιο και έφευγαν τον Αύγουστο. Π.χ. Το καραγάτσι του Παπαβαγγέλη (Βλαχόπουλου) σημερινή οδός Έλλης, το καραγάτσι του Τσιώνα (παλαιό Γυμνάσιο) ήταν πανύψηλα και έγιναν τοπόσημα, γιατί φιλοξενούσαν στις κορυφές τους πελαργούς.

Αυτές οι λίγες γραμμές για τα δέντρα της κωμόπολης με ιστορική σημασία. Δυστυχώς, οι μνήμες των σημερινών κατοίκων ατόνησαν και οι προηγούμενες γενιές δεν φρόντισαν να καταγράψουν – διασώσουν πτυχές της πολύ πλούσιας λαογραφίας του τόπου.

Σωτήριος Δ. Μασταγκάς

Ερευνητής & συγγραφέας τοπικής ιστορίας

logo podas

About the author

Σωτήριος Δ. Μασταγκάς

Ο Σωτήριος Μασταγκάς γεννήθηκε και ζει στο Λιτόχωρο.
Είναι απόστρατος αξιωματικός του Στρατού.
Πτυχιούχος Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και κάτοχος μεταπτυχιακών τίτλων σπουδών.
Ασχολείται με την έρευνα και τη συγγραφή της τοπικής ιστορίας του Λιτοχώρου.

Σχολιάστε το άρθρο

Γράψτε εδώ το σχόλιο σας

Πρόσφατα άρθρα