ΙΣΤΟΡΙΑ - ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ

“Τα … Κυριελέησα” (Τα Σίχνα στο Λιτόχωρο)

Τα Θεοφάνεια στο Λιτόχωρο με την πένα της Λάιζας Κύρου – Ανέκδοτη εργασία

"Τα … Κυριελέησα"
Θεοφάνεια στο Λιτόχωρο | Τα Σίχνα στην Πλατεία (δεκαετία του 60)
Φωτογραφία από το αρχείο του Χρ. Σκρέτα

Γράφει ο Σωτήρης Δ. Μασταγκάς

Το διήγημα είναι ένα ιδιαίτερο είδος του αφηγηματικού πεζού λόγου, είναι μια σύντομη αφήγηση γεγονότων με αρχή, μέση και τέλος μιας ιστορίας πραγματικής αλλά πρωτότυπης. Το διήγημα είναι απλό, καθώς περιστρέφεται συνήθως γύρω από ένα επεισόδιο ή ένα πρόσωπο, συχνά έχει αυτοβιογραφικά στοιχεία και ο αναγνώστης για να συλλάβει την ενιαία εντύπωσή του πρέπει να το διαβάσει μονοκόμματα. Η σύντομη αφήγηση απαιτεί ικανότητα στη διάρθρωση της πλοκής, ώστε ο διηγηματογράφος να είναι σε θέση μέσα από  το συγκεκριμένο θέμα που επιλέγει να αφηγηθεί, να δώσει μια ολοκληρωμένη εικόνα για το ήθος των προσώπων του έργου του.

Η Λάιζα (Λουίζα) Κύρου (1920 – 2017) κατάγεται από το Λιτόχωρο. Μητέρα της είναι η Μαρία Πειστικού, κόρη του Δημητρίου Πειστικού και της Πελαγίας Γκάλιου. Ο Δημήτριος Πειστικός ήταν ζαχαροπλάστης από τα τέλη του 19ου αιώνα και οι Λιτοχωρίτες τον ονόμαζαν Ζαχαρατζή, προσωνυμία που συνοδεύει την οικογένεια μέχρι σήμερα. Η οικογένεια του Δημητρίου ήταν πολύτεκνη με 10 τέκνα, πρώτος ήταν ο Ιωάννης σπουδαίος αγιογράφος και τελευταία η Βασιλεία σύζυγος Ηλία Φαργκάνη.

Θεοφάνεια στο Λιτόχωρο – Τα Σίχνα δεκαετία του ’70
Προσωπικό Αρχείο Σ. Μασταγκά

Πατέρας της Λάιζας είναι ο Αντίγονος Κύρου, στο επάγγελμα πολιτικός μηχανικός, με ευρωπαϊκές σπουδές, πολύγλωσσος, γόνος της γνωστής οικογένειας Κύρου η οποία διακρίθηκε στα γράμματα, τον πολιτισμό κλπ. Η οικογένεια του Αντίγονου απέκτησε 3 τέκνα, πρώτη ήταν η Λάιζα και κατόπιν ο Δημήτριος και η Άρτεμις. Τόπος γέννησης και μόνιμη κατοικία τους ήταν η Θεσσαλονίκη.

Η Λάιζα Κύρου, λόγω της εκ μητρός καταγωγής της, γνώρισε και αγάπησε το Λιτόχωρο. Κατά την παιδική και νεανική ηλικία περνούσε όλα τα καλοκαίρια και τις διακοπές στο Λιτόχωρο, αλλά και στην ενηλικίωση ήταν τακτική παραθερίστρια και επισκέπτρια της κωμόπολης. Παρέμεινε άγαμη και εργάστηκε υπάλληλος – βιβλιοθηκονόμος στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ).

Εξαίρετη και καθαρόαιμη διηγηματογράφος. Αυτό ήταν η Λάιζα Κύρου. Αποτελεί μια αξιοπρόσεκτη παρουσία για τον αφηγηματικό της λόγο και αυτό αποδεικνύεται από ότι το έργο της διαθέτει στοιχεία ικανά να του εξασφαλίσουν επιβίωση και διάρκεια. Δεν χρησιμοποιεί περίπλοκο λόγο, οπότε και τα κείμενά της είναι σχετικά σύντομα. Παρουσιάζει τις ιστορίες με τρόπο απλό και οικείο, πατώντας γερά στον ρεαλισμό και την έμφυτη παρατηρητικότητά της. Τα διηγήματά της για το Λιτόχωρο έχουν στοιχεία ηθογραφικά, ιστορικά και κοινωνικά, στηρίζονται συνήθως σε βιώματα που ανακαλούνται με τη βοήθεια της μνήμης, γεγονός που δηλώνεται συχνά μέσα στα ίδια τα πεζά. Στην περιοδική έκδοση «Κίνηση για το Λιτόχωρο και τον πολιτισμό» είναι δημοσιευμένα τα εξής 4 διηγήματα της Λάιζας με θέματα από την κωμόπολη.

Τα Σίχνα έξω από τον Άγ. Γεώργιο
Προσωπικό αρχείο Σ. Μασταγκά

α. «Αναμνήσεις από το Λιτόχωρο (μνήμη Ελένης Παναγιωτοπούλου)», αρ. φύλλου 3/1996.

β. «Αναμνήσεις από τον Παύλο Μελά. Ιούλιος 1904», αρ. φύλλου 4-5/1996. Το κείμενο δημοσιεύθηκε και στο περιοδικό «Μακεδονική Ζωή», τεύχος 327/1993.

γ. «Τσάι βουνού στον Όλυμπο», αρ. φύλλου 6/1996.

δ. «Δημήτρης Πειστικός ή Ζαχαρατζής», αρ. φύλλου 19–20/2000.

Ω γεννημένη αφηγήτρια, η Λάιζα Κύρου μ’ ένα απλό θέμα, ένα σύντομο επεισόδιο, ένα στιγμιότυπο κατορθώνει να δημιουργήσει ένα ανθρώπινο κείμενο γεμάτο αλήθεια και ζωή. Το 2012 εξέδωσε το βιβλίο «ΟΔΟΣ ΔΕΛΦΩΝ. Μικρά διηγήματα για τη Θεσσαλονίκη». Το βιβλίο είναι μικρό διαστάσεων 14 X 21 εκ., έχει 102 σελίδες με 18 διηγήματα και 2 ποιήματα, με πολλά αυτοβιογραφικά και αφηγηματικά στοιχεία για το αγαπημένο της Λιτόχωρο. Την 22-12-2012, ημέρα Σάββατο, στην αίθουσα της Ομοσπονδίας Δυτικομακεδονικών Σωματείων Θεσσαλονίκης, οδός Βενιζέλου, έγινε η παρουσίαση του βιβλίου από τον Σύλλογο Λιτοχωριτών Θεσσαλονίκης και τον Σύλλογο Αποφοίτων Εκπαιδευτηρίων “Αγλαΐας Σχινά”.

Τα Σίχνα στην Πλατεία – Δεκαετία του ’90
Προσωπικό Αρχείο Σ. Μασταγκα

Στην παρούσα εργασία παρουσιάζω ένα διήγημα της Λάιζας Κύρου, όπως έκρινα, που αφορά το Λιτόχωρο και περιλαμβάνεται στο βιβλίο της «ΟΔΟΣ ΔΕΛΦΩΝ»:

• «Τα … Κυριελέησα». Αναφέρεται στο “Κύριε Ελέησον” που ψάλλεται σε ένα μακρόσυρτο και ιδιόρρυθμο μέλος τα Θεοφάνεια και σε άλλες περιστάσεις. Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο περιοδικό «Μακεδονικό Ημερολόγιο» του Σφενδόνη το 1995.

*

ΤΑ … ΚΥΡΙΕΛΕΗΣΑ

Τα Θεοφάνεια, αυτή  τη μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης, την γιορτάζουν στο Λιτόχωρο, όσο καμιά άλλη. Η κάθε εκκλησία στολίζεται με γιρλάντες φτιαγμένες από κισσούς. Από ‘κει κρέμονται που και που λεμόνια, μήλα και πορτοκάλια χρυσωμένα.

Στο μέσον της Εκκλησίας τοποθετούν την εικόνα της Βάφτισης του Χριστού και πλάι της φυτεμένο σε μια γλάστρα ένα δένδρο λεμονιάς ή πορτοκαλιάς. Το έθιμο είναι παρμένο από το εξώφυλλο του Ευαγγελίου που παριστάνει ένα δέντρο με καρπούς και συμβολίζει την Εκκλησία και  τους καρπούς της διάδοσης της Χριστιανοσύνης.

Όταν τελειώσει η Λειτουργία της Εκκλησίας, κατεβαίνει όλο το χωριό στον λάκκο του Ενιπέα για να ρίξουν τον Σταυρό σε μια δεξαμενή.

Προπομπός ένα παιδί που κρατά τον Σταυρό στολισμένο με μήλα και πορτοκάλια και πλαισιωμένο από τα Σίχνα (Λάβαρα). Η κάθε Εκκλησία έχει το δικό της Σίχνο με ιδιαίτερα στολίδια. Ακολουθούν οι παπάδες της κάθε Εκκλησίας με το Ευαγγέλιό της, η χορωδία των ψαλτών και τελευταίο το πλήθος των πιστών. Όταν συγκεντρωθούν όλοι στην Πλατεία του χωριού, αρχίζουν και κατεβαίνουν προς το ποτάμι του Ενιπέα, ψέλνοντας το Κύριε Ελέησον.

Εκεί υπάρχει μια μεγάλη δεξαμενή γεμάτη νερό, τις περισσότερες φορές παγωμένο λόγω εποχής (6 Ιανουαρίου) και γιατί κατεβαίνει από τον Όλυμπο λιωμένο χιόνι.

Όταν ο Δεσπότης ρίχνει τον Σταυρό, τα πιο γερά παλικάρια του χωριού πέφτουν μέσα ντυμένα. Ξαφνικά βλέπεις την δεξαμενή ν’ αχνίζει από τα ζεστά νεανικά κορμιά τους, ώσπου να βρεθεί ο Σταυρός.

Πετούν τα άσπρα περιστέρια σε αναπαράσταση της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος και όλοι μαζί με τις χορωδίες ψέλνουν ξανά το Κύριε Ελέησον, συνοδεύοντας τον νέο που βρήκε τον Σταυρό στην Εκκλησία για να τον παραλάβει ο παπάς να φωτίσει το πλήθος.

Το θέαμα είναι εντυπωσιακό με όλο αυτό το πολύχρωμο πλήθος, τα πανύψηλα Σίχνα και με φόντο τον Όλυμπο, μεγαλοπρεπή και πάντα χιονισμένο.

Πολλές φορές το καλοκαίρι και όταν είχε ανομβρία υπήρχε κίνδυνος να ξεραθούν οι σοδιές και να χαλάσουν τα αμπέλια. Γι’ αυτό το τσίπουρο και το κρασί που έφτιαχνε η κάθε οικογένεια αναγκαζόταν να τ’ αγοράσουν από τα γειτονικά χωριά. Μπροστά σ’ αυτόν τον κίνδυνο η γιαγιά μου, πάντοτε πρωτοστάτης στα εκκλησιαστικά, συγκέντρωνε κάποιο απόγευμα τις γυναίκες του χωριού, που ήταν όλες φιλενάδες της, στην Εκκλησία.

Τότε η γιαγιά μου τις έλεγε με την τοπική Λιτοχωρίτικη λαλιά της:

«Ά, κουρίτσια πήρατι μαζί σας τα παρασόλια;».

«Ναι, θεια Πιλαγία, τα πήραμι», απαντούσαν τα κουρίτσια, που ήταν όλες τους πάνω από 70 χρονών.

Τότε έβγαινε και ο παπάς με την εικόνα του Αγίου Διονυσίου προστάτη αγίου και άρχιζε η Λιτανεία γύρω από την ενορία. Η γιαγιά Ζαχαρατζού (γιατί ο παππούς μου ήταν Ζαχαροπλάστης) άρχιζε με την ψιλή κοριτσίστικη φωνή της να ψέλνει τα Κυριελέησα.

Κύριε Ελέησον

Κύριε Ελέησον

Κύριε Ελέησον

και επαναλαμβάνουν όλες μαζί σαν κόρο αρχαίας τραγωδίας. Σχεδόν φτάνοντας στον γυρισμό κοντά στον περίβολο της Εκκλησίας άρχισαν να πέφτουν και οι πρώτες ψιχάλες της βροχής.

Η πίστη τους στον Άγιο έκανε το θαύμα της. Τα παρασόλια εν τω μεταξύ είχαν όλα ανοίξει για να προστατέψουν τις θεοσεβούμενες μορφές τους, κι έτσι η σοδιά ήταν πάντα καλή.

logo podas

About the author

Σωτήριος Δ. Μασταγκάς

Ο Σωτήριος Μασταγκάς γεννήθηκε και ζει στο Λιτόχωρο.
Είναι απόστρατος αξιωματικός του Στρατού.
Πτυχιούχος Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και κάτοχος μεταπτυχιακών τίτλων σπουδών.
Ασχολείται με την έρευνα και τη συγγραφή της τοπικής ιστορίας του Λιτοχώρου.

Σχολιάστε το άρθρο

Γράψτε εδώ το σχόλιο σας