ΙΣΤΟΡΙΑ - ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΑ

Λιτόχωρο και Μακεδονικός Αγώνας

Λιτόχωρο και Μακεδονικός Αγώνας

Η συμβολή του Λιτοχώρου υπήρξε σημαντική στον επί δεκαετίες αυτόν αγώνα που παίχθηκε η τύχη της Μακεδονίας και δοκιμάσθηκε σκληρά ο Ελληνισμός. Οι κάτοικοι της κωμόπολης δοκίμασαν τον ψυχικό και ηθικό δυναμισμό τους, βγαίνοντας από τη σκληρή πάλη με εδραιωμένη την πίστη στα πεπρωμένα τους. Επάνδρωσαν τις Εθνικές Επιτροπές, αγκάλιασαν με στοργή και αγάπη τα ανταρτικά σώματα και δεν δίστασαν να τα προσφέρουν όλα για την εθνική υπόθεση. Το ηρωικό και ιστορικό Λιτόχωρο πρόσφερε πολύτιμες υπηρεσίες στον ιερό αγώνα, ο οποίος έσωσε τη Μακεδονία από τη βουλγαρική επιβουλή και τη διατήρησε ελληνική. Το Λιτόχωρο, όπως και όλη η Πιερία, έμεινε έξω – δεν ανήκε στο θέατρο των συγκρούσεων των ελληνικών ανταρτικών σωμάτων και των Βουλγάρων κομιτατζήδων, οι οποίοι απέφευγαν να εισβάλουν στο έδαφός του.

Ο Παύλος Μελάς τον Ιούλιο του 1904 πέρασε από το Λιτόχωρο κατευθυνόμενος στην Αθήνα. Τον Αύγουστο, στην επιστροφή του, οι Λιτοχωρίτες μετά από κρυφό έρανο τον προμήθευσαν κάπες και σκουτιά και συνέδραμαν στον αγώνα εναντίον των Βουλγάρων κομιτατζήδων με χρυσά φλουριά.

Τον Νοέμβριο 1905 ιδρύεται στη Νέα Υόρκη της Αμερικής η «Αλληλοβοηθητικός και Αγαθοεργός Αδελφότης Λιτοχωριτών “Ο ΟΛΥΜΠΟΣ”», από τους πρωτοπόρους Λιτοχωρίτες αδελφούς Γεώργιο και Ευάγγελο Βλαχόπουλο. Ο σκοπός του συλλόγου είναι εθνικός, να αντιδράσει η ελληνική παροικία στην έντονη παρουσία της βουλγαρικής προπαγάνδας. Το 1907 συγκέντρωσαν το ποσό των 7.000 δολαρίων, το οποίο έφερε κρυφά και παρέδωσε στο Προξενείο της Θεσσαλονίκης ο Δημήτριος Βλαχόπουλος, για την ενίσχυση του Μακεδονικού Αγώνα. Την περίοδο αυτή Λιτοχωρίτες μετανάστες είναι μέλη του Μακεδονικού Κομιτάτου της Νέας Υόρκης.

Το συναξάρι των Μακεδονομάχων, γνωστών και αφανών, αποτελείται από οπλίτες ανταρτικών ομάδων, οδηγούς ανταρτικών σωμάτων, πληροφοριοδότες, αγγελιοφόρους, μεταφορείς πολεμικού υλικού, πράκτορες Α΄, Β΄, Γ΄ τάξης. Ξεχωρίζουν οι Ιωάννης Ζαχουδάνης, Δημήτριος Μπαλάτος, Γεώργιος Αναγνώστου ή Παπαδημητρόπουλος, Ηλίας Ρηγόπουλος, Τριαντάφυλλος Τηλέγραφος, Κωνσταντίνος Χασιώτης. Σημαντική και η συνδρομή του Αθανασίου Μέγα, γιού του Μήτρου Μέγα, που ήταν οδηγός του Καπετάν Ματαπά στο Λιτόχωρο.

Στο προσκλητήριο του Μακεδονικού Αγώνα οι ναυτικοί του Λιτοχώρου έδωσαν βροντερό παρόν. Συνεχώς μεταφέρονταν με Λιτοχωρίτικα καΐκια εθελοντές, όπλα και κάθε είδους εφόδια από το κέντρο του Μακεδονικού Κομιτάτου, με κίνδυνο να συλληφθούν και να καταστραφούν εντελώς. Καράβια Λιτοχωριτών έμπαιναν, τα πιο μικρά, στον Λουδία ποταμό, εφοδιάζοντας τα ανταρτικά σώματα με πολεμικό υλικό. Λίγο πριν την απελευθέρωση του 1912 οι Λιτοχωρίτες καραβοκυραίοι οδήγησαν τα σκαριά τους, γεμίζοντας όλο τον κόλπο της Θεσσαλονίκης με τα πλοία τους και με τις ελληνικές σημαίες, για να αποτρέψουν συνομωσία των Αυστριακών.

Δύο ναυτικοί έμειναν αλησμόνητοι στην εποποιία του 1912. Η ηρωική πράξη τους τιμήθηκε ανάλογα από την Πολιτεία. Είναι οι Μιχαήλ Κωφός και Νικόλαος Βλαχόπουλος, που οδήγησαν τον ένδοξο ναύαρχο Νικόλαο Βότση στον τορπιλισμό του τουρκικού θωρηκτού ΦΕΤΧΙ ΜΠΟΥΛΕΝΤ στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης στις 18 Οκτωβρίου του 1912.

Ο λόγιος και λυκειάρχης Αθανάσιος Λασπόπουλος έχει μεγάλη συνεισφορά στους αγώνες για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Από το 1874 ξεκινά η εθνική του δράση και φθάνει μέχρι το 1912. Κατά την επανάσταση του Ολύμπου το 1878 τραυματίζεται από τους Τούρκους, από το Λιτόχωρο καταφεύγει στην Αθήνα όπου από το 1880 μέχρι το 1889 ταξιδεύει συνεχώς στην σκλαβωμένη Μακεδονία ως πράκτορας, κατάσκοπος και αγγελιοφόρος. Κατόπιν από το 1904 ως το 1910 ο Αθανάσιος Λασπόπουλος διατελεί πρόεδρος του Μακεδονικού Συλλόγου της Αλεξάνδρειας και σύμβουλος του Μακεδονικού Συλλόγου των Αθηνών. Τις χρονιές 1912-1915 τον βρίσκουμε διευθυντή των σχολείων του Λιτοχώρου.

Ο στρατηγός Δημήτριος Ολύμπιος (Φαρφάρας) είναι μια σημαντική Λιτοχωρίτικη φυσιογνωμία. Στις 12 Οκτωβρίου 1910 κατετάγη εθελοντής στη ІІ Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού στην ελεύθερη Ελλάδα. Κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο πολέμησε στις επιχειρήσεις της Ηπείρου, από τον Οκτώβριο του 1912 μέχρι τον Φεβρουάριο 1913. Κατά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο ο Ολύμπιος (Φαρφάρας) πολέμησε στις επιχειρήσεις Λαχανά, Δοϊράνης, Μπέλες κλπ.

Κατά το 1905-1906 ο αρχηγός του ένοπλου ανταρτικού σώματος Μακεδονομάχων στην Πιερία Καπετάν Ματαπάς (Μιχαήλ Αναγνωστάκος), ανθυπολοχαγός, οργάνωσε με τη βοήθεια του επισκόπου Παρθενίου Βαρδάκα την Εθνική Επιτροπή Λιτοχώρου. Γράφει ο Παρθένιος Βαρδάκας: «Κατά την τω 1905-1906 αρξαμένην κίνησιν των Ελλήνων ανταρτών του μακεδονικού αγώνος, δεν καθυστέρησαν εν τη συμμετοχή οι φιλότιμοι και φιλογενείς Λιτοχωρίται, πάνυ προθύμως και μετά πάσης αυτοθυσίας και αυταπαρνήσεως συμμετασχόντες και συντελέσαντες διά της υπό της Κοινότητος αυτών διορισθείσης Εθνικής Επιτροπής και αποτελεσθείσης εκ των μελών της Δημογεροντίας, Ιωάννου Γιαννουλοπούλου ή Καταραχιά, Γρηγορίου Φούντου, Ιωάννου Βάρκα, Γεωργίου Αναγνωστοπούλου, Κωστή Ζωγράφου και Δημητρίου Τσιώνα».

Θερμός Έλληνας πατριώτης και ο μοναχός παπα-Νεχτάρης, που στην περιοχή του Αγίου Ιωάννη χρησιμοποιούσε το μικρό εκκλησάκι και την καλύβα του ως παρατηρητήριο για τις κινήσεις των Τούρκων, παρέχοντας πληροφορίες στα ελληνικά αντάρτικα τμήματα.

Μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897 η εγκατάσταση τουρκικών στρατευμάτων στην περιοχή έγινε μόνιμη. Ένα μέρος αυτών στρατοπέδευε στο Λιτόχωρο. Στα περιστατικά βίας, βιασμού των γυναικών ή και αλλαξοπιστίας των γυναικών, η Δημογεροντία του Λιτοχώρου αναγκαζόταν να επιβάλει σκληρές τιμωρίες.

Τα Θεοφάνεια του 1909 οι αντάρτες του Καπετάν Ματαπά ήθελαν να έρθουν στο χωριό. Οι Τούρκοι δεν τους άφησαν, γιατί οι Λιτοχωρίτες χαιρετούσαν τα σίχνα με ντουφεκιές. Από πείσμα οι πρόκριτοι μετά την ακολουθία έφεραν τα σίχνα στο σπίτι του παπά Γιαννούλη Αναγνωστόπουλου, τα έστησαν στο μπαλκόνι και όλη την ημέρα έπιναν, τραγουδούσαν και έριχναν ντουφεκιές. Πρωτοστατούσε ο Νικόλαος Γιαννουλόπουλος, εκ των πρωτεργατών της επανάστασης του 1878.

Στις 7 Οκτωβρίου 1912, μόλις άρχισαν οι πολεμικές επιχειρήσεις του ελληνικού στρατού, ο Μιχαήλ Αναγνωστάκος (Καπετάν Ματαπάς) πέρασε τα σύνορα στον Πυργετό και με 200 άνδρες προσκόπους (παλαιούς Μακεδονομάχους) προχωρώντας έφθασε στο Λιτόχωρο, όπου συναντήθηκε και συνεργάσθηκε με την τοπική Εθνική Επιτροπή. Καπετάν Ματαπάς και Λιτοχωρίτες προετοίμασαν την απελευθέρωση. Το φθινόπωρο και τον χειμώνα του 1912 οι νερόμυλοι του Ενιπέα επιστρατεύτηκαν και άλεθαν για τον μαχόμενο Ελληνικό Στρατό.

Στις επιχειρήσεις του Οκτωβρίου 1912, 160 Λιτοχωρίτικα πλοιάρια μεταφέρουν στρατό και πολεμοφόδια. Την παραμονή της !6ης Οκτωβρίου ένοπλα αντάρτικα τμήματα του Λιτοχώρου κινούνται και τρέπουν σε φυγή τα τμήματα τουρκικού στρατού στο Κάστρο Πλαταμώνα, στο Παπαπούλι, στο Τσαμ Τεπέ. Άλλο ένοπλο τμήμα απελευθερώνει την Καρυά. Ο Γκαζδόγκας με την ανδρεία του, μόνος του κατέλαβε δύο βαρέα πολυβόλα. Κατά τις επιχειρήσεις για την απελευθέρωση της Ηπείρου (τέλος 1912-αρχές 1913), οι Λιτοχωρίτες με τα μουλάρια τους μετέφεραν πολεμοφόδια και λοιπά τρόφιμα για τον εφοδιασμό του ελληνικού στρατού από το Μπιζάνι μέχρι την Τζουμαγιά.


Τα παραπάνω αποτελούν απόσπασμα εκτενούς ανέκδοτου πονήματος του Σωτήρη Μασταγκά

logo podas

About the author

Σωτήριος Δ. Μασταγκάς

Ο Σωτήριος Μασταγκάς γεννήθηκε και ζει στο Λιτόχωρο.
Είναι απόστρατος αξιωματικός του Στρατού.
Πτυχιούχος Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και κάτοχος μεταπτυχιακών τίτλων σπουδών.
Ασχολείται με την έρευνα και τη συγγραφή της τοπικής ιστορίας του Λιτοχώρου.

Add Comment

Click here to post a comment